અંક - ૭, ઓક્ટોબર, ૨૦૧૩

આ અંકમાં 

1. દારૂ કાઢવો પડશે / છ ગ્રામીણ બહેનોની સહિયારી કવિતા
2. પ્રોફેસર દ્રોણાચાર્ય / જયેશ સોલંકી
3. પરિવર્તન / બ્રહ્મ ચમાર 
4. ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ ગ્રંથાલય (દીર્ઘકાવ્ય) / ઉમેશ સોલંકી

----------1-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

દારૂ કાઢવો પડશે / ફૂલીબેન નાયક, ઈનાસબેન હરિજન, રમીલાબેન રાઠવા, વીણાબેન બારિયા, કૈલાસબેન બારિયા (દેવગઢ મહિલા સંગઠન) (દેવગઢ બારિયા તાલુકાનાં કેટલાંક આદિવાસી ગામો, દાહોદ)
 

ગામમાં સૌનાં ખાલી ખિસ્સાં, તોય નથી છોડતા શેંહા (શેંહા = શીશા) 
શેંહા ફોડવા પડશે, દારૂ કાઢવો પડશે,
બેનની જમીનો છે ટૂંકી, ભાઈએ પૈસા માર્યા ફૂંકી
દારૂ છોડાવવો પડશે, દારૂ કાઢવો પડશે
 
કોઈ થાકીને પીએ કોઈ હારીને પીએ
રસ્તા શોધવા પડશે, દારૂ કાઢવો પડશે
ઘરમાં ખાલી હાંલ્લા ખખડે, છોરાં ભૂખ્યાં બેઠાં રુએ
પેટ ભરવું પડશે, દારૂ કાઢવો પડશે
 
ઘરમાં રોજનો પપડાટ, રોજ ઢોર ઢોરનો માર
ટક્કર આલવી પડશે, દારૂ કાઢવો પડશે
પોલીસ વ્હારે નથી જોતી, સરકાર સામું નથી જોતી
બેનોને જાગવું પડશે, દારૂ કાઢવો પડશે
 
રોજ બાટલીની પેટી, પોલીસ હપતા ખાઈને બેઠી
હપતા તોડવા પડશે, દારૂ કાઢવો પડશે
આવો બેનો, સાથે મળીએ, હવે વેઠી નહીં લઈએ
ધાડ પાડવી પડશે, દારૂ કાઢવો પડશે 

---------2-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

પ્રોફેસર દ્રોણાચાર્ય / જયેશ સોલંકી (ભુવાલડી, અમદાવાદ)

ચાર ખાનાં પાડી
એકમાં લખો એક !
ત્રણ ખાનાં ખાલી
અનુસરવા,
થોડી ક્ષણો બાદ
એક એકડાના હાથમાં હતું ત્રિશૂળ
એ થૂક્યા થૂ
પછી પાટિયા પર પાડ્યાં
ચાર ખાનાં
એકમાં લખ્યું કવિતા
ત્રણ ખાનાં ખાલી
અનુકરણ કરવા
પહેલાએ લખ્યું : ઘટના
બીજાએ લખ્યું : વાસ્તવિકતા

ત્રીજાએ લખ્યું : જવાબદારી
ચોથાએ લખ્યું : પ્રતિબદ્ધતા
પાંચમાએ લખ્યું : લોકતંત્ર
છઠ્ઠાએ લખ્યું : સમાજવાદ
સાતમાએ લખ્યું : સામ્યવાદ
એ

ભાગી ગયા
શ્રીરામની શોધમાં
હિમાલય તરફ
પાછળ અંગૂઠો બતાવતું હતું
એકલવ્યોનું ટોળું 

 ----------3-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

પરિવર્તન / બ્રહ્મ ચમાર (ચલાદર, તા. ભાભર, જિલ્લો - બનાસકાંઠા)

પહેલાં
એ લોકો મને
મારી મારીને જીવાડતા હતા
ને
આજે હું -
હસતાં હસતાં જીવું છું.

સદીઓથી
એ લોકોની ગુલામીમાં
રક્તથી ન્હાયો છું
ને
આજે
આઝાદીના શબ્દોથી
પોંખાયો છું

પહેલાં
મારા હાથમાં
બીજાનો પાવડો હતો
ને
આજે
મારું પુસ્તક છે

----------4-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ ગ્રંથાલય (દીર્ઘકાવ્ય) / ઉમેશ સોલંકી

(૧)

ઘોંઘાટ ઘોંઘાટ ઘોંઘાટ

શહેરની વચ્ચે રોડ ઉપર

ઘોંઘાટ ઘોંઘાટ ઘોંઘાટ

ઘોંઘાટ પડખે

નહીં નાના નહીં તોતિંગ દરવાજામાં પગલું પાડ્યું

આવ્યું જાણે

આદિવાસીઓનું કોઈ ગામ નાનું

ના ના, ના ના ગામ નહીં ગામ નહીં

ગામ જેવું હવામાન કાલુ કાલુ

પગલું છોડી ડગલું ચાલુ પગલું છોડી ડગલું ચાલુ

એવું લાગે કાલુ કાલુ એવું લાગે કાલુ કાલુ

મરણ આવે સામે ઘેલું

તરત એને પાસે ખેંચું

સહેજ ન એને આઘું ઠેલું

એવું લાગે કાલુ કાલુ એવું લાગે કાલુ કાલુ

પગલું છોડી ડગલું ચાલુ પગલું છોડી ડગલું ચાલુ

ડખડવખડ ઉબડખાબડ ઇતિહાસ હઠીલો

આજે લાગે શાંત સપાટ ભલે રસીલો

ધારો તો શ્વાસમાં એને ભરી શકો

ધારો તો મુઠ્ઠીમાં કેદ એને કરી શકો

ધારો તો એને મરડી શકો

કકડા કરી આમતેમ ફેરવી શકો

ભલે હતો એ

ડખડવખડ ઉબડખાબડ ઇતિહાસ હઠીલો

પગલું છોડી ડગલું ચાલુ પગલું છોડી ડગલું ચાલુ

છેટે વળાંકે

નહીં નાનો નહીં તોતિંગ બીજો દરવાજો ભાળું

ઊંચા નીચા, જાડા પાતળા

ગોરા કાળા, અક્કડ લચીલા

રસહીન કોઈ, તો કોઈ મોજીલા

આકાર

પગથિયાં ઊતરેચડે ચડેઊતરે

કોઈ ઠેકે બેચાર

પગલું છોડી ડગલું ચાલુ પગલું છોડી ડગલું ચાલુ

છેલ્લે પગથિયે પગલું છોડું

આકાર નહીં હવે આંખો ભળું :

ટેબલ પર શબ્દને શોધતી આંખો

છાપાંમાં ચાલતી-દોડતી આંખો

આંખોમાં સપનું બનીને ડોલતી આંખો

તસવીરમાં ઇતિહાસ અડીખમ

નીચે હાલકડોલક ક્યાંક ઘોરતી આંખો

(૨)

આંખોના હું વનમાં આવ્યો

અક્ષરના ઉપવનમાં આવ્યો

ઉપવન કેવું સ્થિર ઊભું છે!

ઉપવનમાં વન રમી રહ્યું છે

રમતાં રમતાં

ઉપવનને વન અડી પડે છે

વન થઈને ઉપવન પછી હસી પડે છે

મારી આંખે અચાનક વન ઊગ્યું

વનમાં ઉપવન રમવા લાગ્યું

તા તા થૈયાં કરવા લાગ્યું

તા તા થૈયાં કરતાં કરતાં

વનને ઉપવન અડી પડે છે

ઉપવન થઈને વન પછી હસી પડે છે

વનને ઉપવનની લગની લાગી

ઠીંગરાયેલી એક પ્રાચીન ભૂખ જાગી

ઉપવન ખુલતાં વન ઉપવન થતું

બંધ થતાં ઉપવન પાછું વન થતું

થતાં થતાં ચાર વરસ થયાં

મનમાં અક્ષરનો મોટો ઢગલો થયો

ઢગલામાંથી અચાનક આગ ઊઠી

ભડભડ કરતી વનમાં પેઠી

પેસીને વનની રાખ કરી

ક્યાંકથી વાયરો વેગવંતો આવ્યો

આવીને રાખને લેતો ગયો

વન ગયું રાખ ગઈ

આંખ પાછી આંખ થઈ

આંખ હવે હાથ જુએ છે

હાથની સાથે હાડ જુએ છે

ઉપરનીચે હાથ થયા કરે છે

હાથ વળે એમ હાડ વળ્યાં કરે છે

વળી વળીને વળી ગયાં છે

ચામડી સાથે રૂંવાંને એ ગળી ગયાં છે

જે સ્થિર ઉપવન લાગ્યું

હવે હઠીલી ખાણ લાગે છે

ખાણમાં ભરચક થાક ઠોંસેલો

એમાં જીવન ડચકા લેતું

(૩)

વરસોથી થયા હાથ જે

પુસ્તક પકડે, ના અડે પાન જે

એ હાથમાં નખ ઘણા

પણ નખમાં નખનો તોર નથી

એમ વિચારી વાત માંડી

વાતનો એક સૂર નીકળ્યો

વીસ વીસ વરસથી મથ્યા કરીએ

મથવાનું મંથન થયું

મંથનનો પરપોટો થયો

ફટાક દઈને ફૂટી ગયો

લૂગડું ફાટે તો થીંગડું મારીએ

બટકું ભરે તો એ જીવડું મારીએ

અંદર ઘૂસીને કોરી ખાતું

કહો, એને કેમનું મારીએ?

છાતીમાં મારી ડૂમો બાઝ્યો

એક આંસુ ફરસ પર ટપક્યું

ટપ નહીં

શબ્દ બનીને હીબકું નીકળ્યું :

    "તમને ફૂટ્યું વૃદ્ધત્વ

      યૌવન ન તમારા વળતરને ફૂટ્યું!"

સાંભળી હીબકું શબ્દવાળું

પુસ્તક્માંથી બહાર આવ્યું

એક ઘરડું બોખું મોઢું

બોલ્યું પાછું આછું આછું :

    "ઘણી હોંશથી મંત્રેલું

     લે, માદળિયું

     પહેરાવ ખુરશીને માદળિયું

     થશે સૌનું પ્યારું પ્યારું

     એવું અનોખું માદળિયું"

માદળિયું

ગોળ ગોળ ચશ્માંના ગોળ ગોળ કાચ જેવું

ગોળ અનોખું માદળિયું

ગોળ ગોળ ફરતી

લચકદાર ખુરશીને હેતથી

પહેરાવ્યું

ગોળ અનોખું માદળિયું

(૪)

ખુરશી લચકા લેતી'તી

ગોળ ગોળ ફરતી'તી

ભાર ભારેખમ ઊતરી ગયો

એવી હળવી લાગતી'તી

ભીતર મારી ફાળ પડી

લપસ્યો

અને સડક વેગીલો ઢાળ બની

માદળિયુ? માદળિયુ?

ક્યાં ગયું માદળિયું?

ઉપર જોયું નીચે જોયું

ટેબલનું ખાનેખાનું ફેદ્યું

આખેઆખું ગ્રંથાલય જોયું

પુસ્તકનું પાનેપાનું ફેદ્યું

નહોતું જડતું એ જડ્યું

જડ્યું ન એક માદળિયું

અહીં શોધું તહીં શોધું

તહીં શોધું અહીં શોધું

જાણ્યાં-અજાણ્યાં ખીસે શોધું

બાથરૂમના ખૂણે ખૂણે શોધું

ખભે હળવેથી હાથ અડ્યો :

    "હુ હોધો, બોલો ભૈ?"

    "માદળિયું, ગોળ અનોખું માદળિયું"

    "માદળિયાથી હુ થાય, ભૈ

     એકઅ એનઅ સંડાસમઅ ફેક્યું

     ડોલ ભરીન ઉપર પૉણી રેડ્યું"

"અલ્લક ચલાણું ચલ્લક ચલાણું

માદળિયું તો મળમાં ફસાણું, મળમાં ફસાણું

અલ્લક ચલાણું ચલ્લક ચલાણું

મળ પાછું માદળિયે ભરાણું

મળ પાછું માદળિયે ભરાણું"

દૂરથી ધીમો અવાજ આવે છે

અવાજ તરફ શરીર વાળ્યું

પગલું છોડી ઝડપી ચાલુ પગલું છોડી ઝડપી ચાલુ

હાથ બધા ભેગા થયા છે

આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થયા છે

ગણગણ ગણગણ કરી રહ્યા છે

એક ખૂણેથી

કોઈ ધીમેથી, હસી રહ્યું છે

મોઢું પુસ્તકમાંથી બહાર કાઢી રહ્યું છે

હસવું ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે

વધવામાંથી સફાળો શબ્દ છૂટ્યો

એક નહીં ત્રણ ત્રણવાર છૂટ્યો :

"વૅમ્પાયર, વૅમ્પાયર, વૅમ્પાયર"

શબ્દ નહીં ત્રાડ લાગી

પહાડ આખો, નાખે ચીરી, એવી એની ધાર લાગી

પુસ્તક એક એક હલવા લાગ્યું

ચડ્યો તાવ ને કંપવા લાગ્યું

એક પુસ્તક હેઠું પડ્યું

હતું જાણીતું, પણ ભલે પડ્યું

બારીમાંથી મોઢું જતું રહ્યું

કાન પરથી હાથ લીધા

પડ્યા હાથને ઊભા કર્યા

હાડને થોડાં રૂંવાં ફૂટ્યાં

હાડને થોડાં રૂંવાં ફૂટ્યાં

(વકીલ ને વાળંદના સરખા વળતરના ઉમંગસેવી ગાંધીજી સ્થાપિત ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં દસ દસ, પંદર પંદર, વીસ વીસ વરસથી કરાર પર કામ કરતા અને છેલ્લા બે-એક મહિનાથી દિવસદીઠ ૨૨૮ રૂપિયા રોકડા (ઓગસ્ટ, ૨૦૧૩થી ચેકથી) મેળવીને જીવનસંઘર્ષમાં જજૂમતા દલિત, ઓ.બી.સી., આદિવાસી સહિત સૌ મિત્રોને અર્પણ.)

અંક - ૬, ઑગસ્ટ, ૨૦૧૩

આ અંકમાં

1. આશીર્વાદ / વજેસિંહ પારગી
2. ગાવાનું હોય નહીં ગીતમાં / બ્રહ્મ ચમાર
3. કોઈને આંગણે ના જશો / છ ગ્રામીણ બહેનોની સહિયારી કવિતા
4. રૂમઝૂમ / ઉમેશ સોલંકી 

----------1-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 આશીર્વાદ / વજેસિંહ પારગી (ઇટાવા, જિલ્લો - દાહોદ)
 
નાનપણમાં છીંક આવતી
ત્યારે મા કહેતી -
જીવતો રહે બેટા.
વારેતહેવારે વડીલો
માથે હાથ ફેરવીને કહેતા-
જીવતો રહે બેટા.
કદાચ મારી જાતિમાં
જીવતા રહેવું
એ જ સુખ હશે
કાં તો સુખ જેવો શબ્દ
એમના જીવનકોશમાં નહીં હોય.
નહીંતર કોઈક તો
મને ચોક્કસ કહેત કે
સુખી રહે બેટા.   


----------2-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


ગાવાનું હોય નહીં ગીતમાં / બ્રહ્મ ચમાર (ચલાદર, તા. ભાભર, જિલ્લો - બનાસકાંઠા)

ગાવાનું હોય નહીં ગીતમાં
ભઈ ! મારે ગાવાનું હોય નહીં ગીતમાં,
વર્ષો જૂની આ પ્રીતમાં
ભઈ ! મારે ગાવાનું હોય નહીં ગીતમાં.

છુપાઈ છુપાઈને મળ્યા કરતો
હજુ ખેતરનો શેઢો અજાણ,
ક્યારાની રેત બસ સ્પર્શ્યા કરતી
ને પોતાને માનતી સુજાણ.

માલિકને આની જો ખબર પડશે
તો વાત નહીં હોય મારા હિતમાં,
ભઈ ! મારે ગાવાનું હોય નહીં ગીતમાં.

કોયલના ટહુકાથી ટહુકી ઊઠે છે
મારું પાનખરમાં ઊછરેલું મન,
પતંગિયાની રૂપાળી પાંખોને જોઈ
ખીલી ઊઠે છે એનું તન.

ક્યારેક તો આખે આખો માલિક
મુને ચણાવી દેસે એની ભીંતમાં,
ભઈ ! મારે ગાવાનું હોય નહીં ગીતમાં.


--------3-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


કોઈને આંગણે ના જશો  / ફૂલીબેન નાયક, ઈનાસબેન હરિજન, રમીલાબેન રાઠવા, વીણાબેન બારિયા,      કૈલાસબેન બારિયા (દેવગઢ મહિલા સંગઠન) (દેવગઢ બારિયા તાલુકાનાં કેટલાંક આદિવાસી ગામો, દાહોદ)

કોઈને આંગણે ના જશો, કોઈને બારણે ના જશો, મારી બેન,
બેનને દુખ ઘણાં પડે, બેનને બંધન ઘણાં બાંધે, મારી બેન,
કોઈને બોલેલું ના ગમે, કોઈને ચાલેલું ના ગમે, મારી બેન,
કોઈને હરેલું ના ગમે, કોઈને ફરેલું ના ગમે, મારી બેન.

કોઈને આંગણે ના જશો, કોઈને બારણે ના જશો, મારી બેન,
એકલાં પિયરમાં ના જશો, એકલાં મેળામાં ના જશો, મારી બેન,
આવી બીકો બતાડે, આવાં બંધન ઘણાં બાંધે, મારી બેન,
વગર વાંકે વિતાડે, બેનને વેહમે વિતાડે, મારી બેન.

કોઈને આંગણે ના જશો, કોઈને બારણે ના જશો, મારી બેન.  


----------4-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


રૂમઝૂમ / ઉમેશ સોલંકી

ઉપરથી સરળ જળ ખળખળ અવતરતું
બાલસહજ મલકમલક ઉછલતું
ના ઠરે, આથડે, પથ ઘડે ને દડે
નવધવલ વસન સહ રમત કરતું (નવધવલ=નવું સફેદ, વસન=વસ્ત્ર)
ઉપરથી સરળ જળ ખળખળ અવતરતું
બાલસહજ મલકમલક ઉછલતું

શું કહું
આનાથી વધુ
પહાડમાં દેખાવું લપાવું
દેખાવું લપાવું
લીલા તો આને કેમ કહું
કહું
તો
ધર્મનું તુર્ત
વળગણ ચોંટે
ઉછળતાં ઉછળતાં
કશુંક છૂટતું હશે
કોને ખબર એનું શું થતું હશે?
ભલે
તોય કહેવા દો મને
બાલસહજ મલકમલક ઉછલતું

બાળક મોટુંય થાય
તું થાય
જોબનને શબ્દોમાં કેમ કરી પકડાય
તોય પકડું :
લટકમટક નપુરસુરવધર ત્વરિત ચલત (નપુરસુરવધર=ઝાંઝરનો મધુર અવાઝ ધારણ કરનારી)
તટ પર ચલિત તરુવરનટ નરતે (તરુવરનટ=ઝાડ રૂપી નાચનાર)
પવનકર નિરમલ જલગવન પલ પકડે (પવનકર=પવન રૂપી હાથ, જલગવન=જળ રૂપી વસ્ત્ર)
પલિક છોડે પલ પલ પરિવરતે
ચુંબનો વિહગગણ તીરકેશ કરતા (વિહગગણ=પંખીઓનો સમૂહ, તીરકેશ=કિનારા રૂપી કેશ)
લઈ જલદમદદ રવિ અજબ વરતે (જલદમદદ= વાદળની મદદ, રવિ=સૂર્ય)
થોડુંક લટકમટક થાકતું હશે
થાકીને છૂટું પડતું હશે
પછી ભટકતું હશે
નહોર નીચે કણસતું હશે
કાકલૂદી કરતું હશે
ભલે
હશે
આમ પણ લટકમટક માફક આવે છે કોને?
માફક આવે જેને એની પરવા છે કોને?
ન માફક આવે જેને
એને માફક આવે છે નિયમ
કોંક્રિટનો તોતિંગ નિયમ
નિયમમાંથી નીકળે નાના નિયમ
નિયમ એટલે શણગાર
શણગાર એટલે રૂમઝૂમ
રૂમઝૂમ ગામ પડખેથી જાય શહેર પડખેથી જાય
જાય જાય છેક ખેતર પડખેથી જાય
ખેતર તોય ઉદાસ
રૂમઝૂમને તો ખેતર વહાલું
ખેતરમાંનું નાનું તેતર વહાલું
ગામ વહાલું ગામેતર વહાલું
પણ વહાલ આડે દલાલ ઊભો
જગા નથી તોય ધરાર ઊભો
વાહ રે વાહ, વાહ રે વાહ!
સદીઓથી જેને 'માતા' કહી
દલાલે એને ગણિકા કરી
દંભદેશે ગણિકાને શાનાં માન
દલાલની આંગળી માય ને બાપ
આંગળીમાં ડોલતું ખિસ્સાનું જોર
જોરને પોષે ગોચરચોર
જોરને પોષે ગોચરચોર, ગોચરચોર

રૂમઝૂમને રૂમઝૂમ થવું ગમે
આંગળી તો શું ન આંગળીનું એને ટેરવું ગમે
રૂમઝૂમ કલકલ વિચાર કરે છે
આંગળીને રાખી અંધારે અંધારામાં દરાર કરે છેઃ
"ખેતર કરશે ગામ કરશે
 રૂમઝૂમ માટે કમાલ કરશે
 આજ ભલે ચૂપચાપ છે
 એક સવાર એવી આવશે
 ભેગા મળી સૌ ધમાલ કરશે"
રૂમઝૂમ કલકલ વિચાર કરે છે
આંગળીને રાખી અંધારે અંધારામાં દરાર કરે છે.

 

અંક - ૫, મે, ૨૦૧૩

આ અંકમાં

1.  તીર / ઉમેશ સોલંકી

2. હું / પરેશ પરમાર

3. બે વેણ / વજેસિંહ પારગી

4. ખરી રામાયણ / બ્રહ્મ ચમાર

5. ગરવા ગુણીયલ સંત / પ્રવીણ મકવાણા ‘ગાફેલ’  

----------1-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 

તીર / ઉમેશ સોલંકી

ઉત્તર દક્ષિણ પૂર્વ પશ્ચિમ
આ સીમથી પેલી સીમ
હું શોધું છું ક્યાં છે ભારત ? ક્યાં છે ભારત ?
આંખોમાં ચમકતી આશા લઈ
ગરમ લોહીની ભાષા લઈ
હું શોધું છું ક્યાં છે ભારત ? ક્યાં છે ભારત ?
તો મળ્યું ભારત મને
દિલ્હીના દરબારમાં
ગાંધીના ઘેરાવમાં
માર્ક્સના રોકાણમાં
ટાઈના ઘુમાવમાં
ખાખીના ગુમાનમાં
ધર્મના ધીરધારમાં
છાપામાં ઉછળકૂદ કરતા શબ્દોની ભરમારમાં
રોડ પર દોડતા ગોળ ગોળ આકારમાં
ગામની ગલીઓ પર પડતાં
પગલાંના સ્વભાવમાં
ખૂણેખાંચરે ઠેકઠેકાણે શોધ્યું
તો લાગ્યું
ભારત શાનો વિવિધતાવાળો દેશ અનૂઠો ?
ભારત એટલે એક અંગૂઠો
ભારત એટલે એક અંગૂઠો

મેંય હવે માફકસરનું જોર જોડ્યું છે
ડાબા હાથથી એ જ અનોખું તીર છોડ્યું છે
લે, ડાબા હાથથી એ જ અનોખું તીર છોડ્યું છે

----------2-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 

હું / પરેશ પરમાર (અમદાવાદ)

દંડકારણ્યના
એક નિર્જન વૃક્ષ નીચે
ધુમાડો થઈને  પડેલો
શમ્બૂકનો નિશ્ચેષ્ટ દેહ તે હું 
કંઈ કેટલાય યુગોથી અસ્પૃશ્ય
યાતનાઓનો ખાલી માળો
નથી રામ કે નથી શમ્બૂકનો આત્મા,
રાખ થઈને પડેલ
મારા અસ્તિત્વને
નથી ઢંઢોળતો વસંતનો પવન,
ને વનનાં ઘાસ પર ચોંટેલો
એકલવ્યનો નિષ્પ્રાણ અંગૂઠો
છે મારો પર્યાય ;
જેમાં ચેતના મરી પરવારી છે
એકલવ્યથી ઉખેડાયેલો ને
દ્રોણથી ફેંકાયેલો
‘હું’
સૃષ્ટિથી કેટલાય યુગો દૂર છું
એમાંથી લોહી ઉલેચાઇ ગયું છે.
કોઈ બુદ્ધ ન આવે તો કંઈ નહીં
કોઈ અંગૂલિમાલ આવે તોય ઘણું
અને હા
પેલું ઝૂંપડીની બહાર ફેંકાયેલું
શબરીએ રામ માટે ચાખી મૂકેલું બોર
જડે તો જો જો
એમાં છે મારો અવગતિયો જીવ
શબરી રાહ જોઇને થાકી;
રામ આવ્યા
પણ
મને તો હોઠે અડકાડ્યા વિના ફેંકી દીધો
આ બોર 
પેલો અંગૂઠો ને
શમ્બૂકના શરીરની રાખ
બની ગઈ છે હું ...  
 
----------3-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

બે વેણ / વજેસિંહ પારગી (ઇટાવા, જિલ્લો - દાહોદ)

આઈ! આંખો ઘણી વીંચું છું
પણ નીંદર નથી આવતી.
સૂઈ જા બેટા!
એક ટંક ખાવા ન મળે
તેથી કંઈ મરી ન જઈએ!
બાળપણમાં માએ કહેલાં
આ બે વેણના બળ પર
હું જીવું છું -
કરાડમાં ઊભેલા
અડધાં મૂળ ઊખડી ગયેલા
વૃક્ષની જેમ! 

----------4-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 

ખરી રામાયણ / બ્રહ્મ ચમાર (ચલાદર, તા. ભાભર, જિલ્લો - બનાસકાંઠા)
 

એક
વાલ્મીકિ થયો.
મહાકાવ્ય રચીને
માનવસમાજની સેવા કરી,
આજે
જ્યારે
હું
ગંદકીને સાફ કરી
માનવસમાજ ઊજળો બનાવું છું
છતાંય
ચા પીવાની હોય
ત્યારે
અલગ કાઢી મૂકેલી
પવાલીમાં ચા પીવાની
ચા પીતાં પીતાં
જે અનુભવું છું
એ જ તો
મારી ખરી રામાયણ છે.
આ મારી રામાયણ
કોણ સાંભળશે ?

----------5-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 
ગરવા ગુણીયલ સંત / પ્રવીણ મકવાણા ‘ગાફેલ’  (મહુવા)

ગરવા ગુણીયલ સંત ગુરૂ મારા ગરવા ગુણીયલ સંત

દોરા ધાગા ને ભૂવાથી ચેતવ્યા
માંડવાની માનતા મટાડી
ગુરૂ મારા....

જપ માળા ને કથા ધ્યાનથી છોડાવ્યા અમને
નિરાકાર ઈશને પામ્યા
ગુરૂ મારા....

અનાથને અધિકાર, પીડિતને પ્રેમથી
પછાતને પ્રગતિ કરાવી
ગુરૂ મારા....

સતનામ શબદની ગુરૂચાવી અમને આપી
ભાંગી નાંખી ભ્રમણાની ભીંતો
ગુરૂ મારા....

સત્ દર્શન તમે દેહમાં બતાવ્યું અમને
સંદેહ 'ગાફેલ'નો ભાંગ્યો
ગુરૂ મારા....
 

અંક - ૪, અપ્રિલ, ૨૦૧૩

આ અંકમાં

1. મડદાંવાળો / ઉમેશ સોલંકી

2. આ રૂમાલ બારિયાની ફૅશન / છ ગ્રામીણ બહેનોની સહિયારી કવિતા

3. લઘુકાવ્ય / વજેસિંહ પારગી

4. ધોળા દિવસે / બ્રહ્મ ચમાર

5. सूरज (गुजरात के दंगो को देखकर बीमार पड गया है ) / वैशाख  राठोड

 ----------1-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

મડદાંવાળો / ઉમેશ સોલંકી

મડદાં વેચું છું મડદાં
જાતભાતનાં મડદાં
સસ્તાં મડદાં, મોંઘાં મડદાં
છૂટક મડદાં, જથ્થામાં મડદાં
રામનાં મડદાં, અલ્લાનાં મડદાં
બાપુનાં મડદાં, બાબાનાં મડદાં
વાદનાં મડદાં, અ-વાદનાં મડદાં
મડદાં મારાં ગૅરંટીવાળાં રે લોલ !

મંદિરમાં, મસ્જિદમાં
અદાલતે, પરિષદમાં
વિદ્યાલયમાં, સચિવાલયમાં
ઠેકઠેકાણે કાર્યાલયમાં
મડદાં મારાં ચૂપચાપ ઊભાં રહે છે
ઠાલુંઠમ બોલી બેઠાં રહે છે
ડગ માંડ્યાં વિના દોડઘામ કરતાં રહે છે
વળી,
મડદાં મારાં કોઈ કાળે સડતાં નથી
માલિકને અમથું અમથું પણ નડતાં નથી
મડદાં મારાં ગૅરંટીવાળાં રે લોલ !

ગામવાળા આવો, શહેરવાળા આવો !
પોલીસવાળા આવો, અસંતુષ્ટોને સાથે લાવો !
પત્રકારો, કલમ મેલો !
કવિજનો, કલ્પનાઓને આઘી ઠેલો !
કર્મશીલો, રવિવાર છે આજે, ક્રાંતિને તમે મારો હડસેલો !
ગાંધીનગર, તમે આળસ મરડો !
દિલ્હીની તમે વાટ પકડો !
વચ્ચે આવે દુકાન મારી
લાંબી લાંબી જ્યાં લાઇન લાગી
આજ નવી છે સ્કીમ કાઢી
એક સાથે બે મડદાં ફ્રી
ના લો, તો હીહી...હીહી...હી

 ----------2-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

આ રૂમાલ બારિયાની ફૅશન / ફૂલીબેન નાયક, ઈનાસબેન હરિજન, રમીલાબેન રાઠવા, વીણાબેન બારિયા, કૈલાસબેન 

                                                            બારિયા (દેવગઢ મહિલા સંગઠન) (દેવગઢ બારિયા તાલુકાનાં કેટલાંક આદિવાસી ગામો, દાહોદ)

આ રૂમાલ બારિયાની ફૅશન રે, ઓ મારું મન રૂમાલવાળું,
ઓહ તારું મન ફેશનવાળું

આ રૂમાલ હીર ભરેલો રે, ઓ મારું મન રૂમાલવાળું,
ઓહ તારું મન ફેશનવાળું

આ રૂમાલ સંગઠને ગૂંથ્યો રે, ઓ મારું મન રૂમાલવાળું,
ઓહ તારું મન ફેશનવાળું

આ રૂમાલ કાયદાનો ભરેલો રે, ઓ મારું મન રૂમાલવાળું,
ઓહ તારું મન ફેશનવાળું

રૂમાલ માટે ક્યારના લડતેલા રે, ઓ મારું મન રૂમાલવાળું,
ઓહ તારું મન ફેશનવાળું

રૂમાલ માટે કોરટે લડશું રે, ઓ મારું મન રૂમાલવાળું,
ઓહ તારું મન ફેશનવાળું

આ રૂમાલ ગામેગામ ઉડાવશું રે, ઓ મારું મન રૂમાલવાળું,
ઓહ તારું મન ફેશનવાળું

 ----------3-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

લઘુકાવ્ય / વજેસિંહ પારગી (ઇટાવા, જિલ્લો - દાહોદ)

રામ રામ કરી આવકારતા
રામ રામ કરી વિદાય આપતા
અરે! દારૂ પીતાં પહેલાં પણ
રામ રામ કરતા કોઈ ભીલને
હજી કોઈ રામ મળ્યા નથી!
મહેરબાની કરીને કોઈ મને
‘મરા મરા’ કરતાં કરતાં
વાલિયામાંથી વાલ્મીકિ બની ગયેલાની
પુરાકથા સંભળાવશો નહીં!



 ----------4-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ધોળા દિવસે / બ્રહ્મ ચમાર (ચલાદર, તા. ભાભર, જિલ્લો - બનાસકાંઠા)


ધોળા દિવસે
આપણી બેન-દીકરીઓની
છેડતી કરતા
એ લોકોને
મરેલાં ઢોર ચીરવાના છરાથી
હું ચીરી ન નાખું
તો
મને મોક્ષ મળે જ નહીં !

ધોળા દિવસે
પંચાયતના સભ્યો
આપણી સ્ત્રીઓને
મંદિરમાં જતી રોકીને
ઢોર માર મારે
ત્યારે
પંચાયતના સભ્યોને
ભરબપ્પોરે
નાગા કરી
દિવાસળી ન ચાંપું
તો
મને મોક્ષ મળે જ નહીં !

ધોળે દિવસે
આપણા બંધુઓ પર
અત્યાચાર ગુજારતા
અને
હિજરત કરવા મજબૂર કરતા
એ લોકોનાં
નાક કાપી
માથે ટકો કરાવી
અવળે ગધાડે ન બેસાડું
તો
મને મોક્ષ મળે જ નહીં !

હવે
મારે
ધોળા દિવસે
મોક્ષ મેળવવો જ છે !

 ----------5-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

सूरज (गुजरात के दंगो को देखकर बीमार पड गया है ) / वैशाख  राठोड (अहमदाबाद)

(1) 

सुबह कि आँखे अभी भी अधखुली है 

और दूर मशरिकी उफक पर 

सूरज करवटे बदल रहा है

ओक्सिजन का मास्क नाक पर लगाकर 

145 सेंटी ग्रेट  डीग्री का थर्मोमीटर ज़बां के निचे दबाकर 

रात उसके माथे पर ओस का गीला कपडा लगा रही है बार बार 

थोडा सा बेचेन है व़ोह 

बुखार है शायद उसको

या फिर कोई बड़ी सी बिमारी

ब्लड केंसर, या हार्ट एटेक

या फिर दोनों किडनी फेल हो चुकी हो 

वो अभी भी आसमान के बिस्तर पर 

बादलो का सफ़ेद लिहाफ ओढ़े 

पड़ा पड़ा सिसक रहा है

उसका शरीर एकदम अकड गया है ठण्ड के मारे 

उसके किरणों कि आत्मा पहुच गई है हद- ए- अदम तक

चाँद का डॉक्टर उसके कमरे से निकला एलोपेथिक दवा देकर 

और मुखातिब हुआ उस टोले से 

जिसने पलभर पहेले कुछ कच्ची झूग्गिया जलाई थी 

धुप सेकने के लिए 

जाड़े से बचने के लिए

कि कतरा कतरा व़ो अब बिलख रहा है

कि कतरा कतरा वो अब पिघल रहा है

ओ मेरे दोस्त कानजी 

अपने गाँव के मुर्गो से कहेना

कि उनका अलार्म थोड़ी बाद में बजाये 

आज सूरज ज़रा देर से उठेगा 

(2)

कल से उसने कुछ भी नही खाया था

उसका पेट एकदम खाली था

जब सवेरे कि पनिहारी पानी भर के जा रही थी

तो बस थोडा सा ठंडा पानी पीया था उसने

फूलो पर गिरा हुआ

उसके मकान में राशनदान फन फेलाए खड़ा था सांप कि तरह

और उसकी शुआओ का चुला बुजा पड़ा था ठंडी आह कि तरह 

क्यूंकि उसके बाप कि लारी पर एक भी खिलौना लेने नही आया था कोई 

दस दिनों से

(क्यूंकि) कर्फ्यू में शूट एंड साईट का ऑर्डर होता है भाई

और इसीलिए  उसकी माँ 

सुबह से ही निकल पड़ी थी कुछ काम ढूंढने को

अपने मरद कि बेचेनी को सुकूँ देने को

कि अब तक नही लौटी थी घर

और सवेरे सवेरे ही सूरज ने आज 

कै कर दी थी खून कि

टीवी  पर उसने उसके बाप कि लाश देख ली

और माँ का... रे...प....

चाँद के डॉक्टर को बुलाया था पड़ोसियों ने

तो व़ोह हरामी काला चश्मा पहेनकर आया

और पांच आयुर्वेद कि  गोलिया और एक इंजेक्सन देकर चला गया

अब उसका जिस्म काँप रहा है

अब उसका अक्स आसेब कि तरह नाच रहा है

नसे सारी तन गई है

आँखे लाल होकर चकरा रही है

उसके हाथ लरज़ा गये है

उसके पाँव बर्फा गये है

अपना माथा कूट रहा हे व़ोह दीवारों से

धुण रहा है व़ोह डाकला बजाके

बेखयाली में व़ोह चिल्ला रहा है

बदहवासी में व़ोह बोखला रहा है

दे रहा है व़ोह माँ बहेन कि गंदी गालिया

गा रहा है व़ोह अपनी छाती कूट के फातिया

अरे कोई इस पगले को बेडी में जकड़ो

अरे कोई इस सरफिरे को लोहे कि सांकल में पकड़ो 

अरे कोई इस बावले कि पेशानी को छु के 

निम्बू मिर्च का टोणेवाला धागा बांधो

कि सूरज को भूतबाधा हुई है

कि सूरज को भूतबाधा हुई है

અંક - ૩, માર્ચ, ૨૦૧૩

આ અંકમાં

1. આધુનિક મહિલાનો ટંકાર / ઉમેશ સોલંકી
2. માઓવાદી / જયેશ સોલંકી
3. હાઈકુ / જયસુખ વાઘેલા
4. ખરાબ દિવસો / વિક્રમ સોલંકી
5. ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો? / પ્રવીણ મકવાણા 'ગાફેલ'
6. मैं हुआ तो क्या हुआ ? / श्याम

----------1-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

આધુનિક મહિલાનો ટંકાર / ઉમેશ સોલંકી

મારે વળાંક લેતી
ખળખળ કરતી નદી, નથી બનવું
નથી બનવું ચંદ્રને ચોંટેલું ઉછીનું અજવાળું
ફૂલની કોમળતામાં હવે ખપવું નથી
ભમવું નથી હવે પવિત્રતાના અડકાદડકામાં
મોરપિચ્છને પણ આઘું રાખજો
થશે નહીં તો, એ ઘડીકમાં ભડકો
સંસ્કૃતિનું તો ન નામ જ લેતા
સદીઓ વીતી, પછી, ઠેઠ આજે જાણ્યું છે
ગરે છે મારા બે પગ વચ્ચે જે જગ્યા શોધી
એનું જ તો છે નામ સંસ્કૃતિ
ને ત્યારે, મારું પેટ શમે છે
એ બીજું શું છે, છે પ્રકૃતિ
પણ સાંભળો,
સમાજના ઠેકેદારો, સાંભળો,
ધર્મના ધુરંધરો, સાંભળો,
રાષ્ટ્રના ફણીધરો, સાંભળો,
હવે, સંસ્કૃતિને હું પ્રકૃતિ કરીશ
સંસ્કૃતિને હું પ્રકૃતિ કરીશ
હા, સંસ્કૃતિને હું પ્રકૃતિ કરીશ

----------2-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

માઓવાદી / જયેશ સોલંકી (ભુવાલડી, અમદાવાદ)

ચોક્કસ એ
માઓના મામાની
માસીના ફોઈનો
ષડયંત્રકારી છોકરો હોવો જોઈએ!
ભાદરવી પૂનમના મેળામાં
છૂંદણાવાળા પાસે
નામ લખાવેલું,
એ નામ ખોટું પણ હોય,
એના દાકીરાનું નામ
‘વિપ્લવ’શા માટે?
મંગલ પાંડેના પેઢીનામામાં
એ નામનો ક્યાંય ઉલ્લેખ પણ નથી!
ઊંચા ડુંગર પર બનાવેલા
એના માટીના મકાનમાંથી
ચોક્કસ કોઈ ભોંયરું
લેનિનના અભ્યાસખંડને
મળતું હોવું જોઈએ!
ભીંત પર ચીતરેલાં
મોર, પોપટ, ફૂલ
હિંસક ક્રાંતિ માટે શોધેલી
નવી લિપિ પણ હોય!
ભીંતમાં જડેલું હરણનું શિંગડું
ઇન્ટરનૅશનલ સંપર્ક માટેનું
ઍન્ટિના પણ હોઈ શકે!
ઓસરીના ખૂણામાં
કરેલા કેરીઓના ઢગલામાં
કદાચ
કેરી-બોમ્બ પણ હોય
કમિશનરની કચેરી ઉડાડી દેવા માટે!
શિંગડા પરટિંગાડેલું તીર
પેન્સિલ સ્ટાઇલની
નવી મિસાઇલ પણ હોઈ શકે
ગૃહયુદ્ધની પૂર્વતૈયારીના ભાગરૂપે!
વાંસની જાળીવાળું
મરઘીના બચ્ચાનું નાનકડું ઘર
લૅટેસ્ટ એલ.સી.ડી. પણ હોઈ શકે
સરકારની ગતિવિધિ ધ્યાનમાં રાખવા માટે!
ઢોલની પડી માટે સાચવેલા
બકરીની ચામડામાં
કદાચ
પાર્ટીનો ગુપ્ત દસ્તાવેજ લખેલો હોય
નવી શોઘેલી લિપિમાં!
એના
આદિવાસી પડોશી પણ કેતા’તા,
‘એદા’ડીમાં દહ શેરની જુવારને
બદલે અધમણ માગતો’તો
એની મા-બેટીને
જમીનદારને ત્યાં નહીં જ મોકલે
એમ કેતો’તો
અને
ટુકડો જમીન માટે
સરકારની સામે લડતો’તો’
ખરેખરએ માઓવાદી હતો.

----------3-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

હાઈકુ / જયસુખ વાઘેલા (ચોટીલા)

   ન લઈ શક્યો
એક દાણો, જિંદગી
   ગૈ કાપણીમાં

----------4-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ખરાબ દિવસો / વિક્રમ સોલંકી (વડાલી, સાબરકાંઠા)

‘ભગવાન,
મુખ જોઈને આપનું
જાય છે દિવસ સારા
બધાય મારા’
એવું કહેનાર પૂજારીને જોઈને
બોલ્યા ભગવાન,
‘લ્યા, મારા એક દિવસ વિશે તો વિચાર!
કેમ કરી મારે
સુધારવો મારો દિવસ
તારું મુખ. . . .?

સુધારવો છે મારે પણ મારો દિવસ,
માણસાઈથી ભરેલા
સાદા ને નિર્મળ
નિર્દોષ ને નિખાલસ
નિષ્કપટી ને ભોળા માણસને જોઈને.
પણ, એને તો
તમે બધા
નથી દેતા મારી ઢુકડોય
સરકવા કે ફરકવા,
ક્યાં સુધી ચાલશે મારા. . .
આ ખરાબ દિવસ?’

----------5-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો? / પ્રવીણ મકવાણા ‘ગાફેલ’  (મહુવા)

ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો?
હરિ, તું, ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો?
ભગવાન, તું, ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો?

ધૂપ, દીપ ને ઝળહળ જ્યોત
આરતી નિશદિન થાતી
ગરીબને ઘેર દીવો ન બળતો
અંધારે એ અટવાય...

હરિ, તું, ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો?

ઘીના દીવા ને બત્રીસ ભાતના
પકવાન તને રે ચડતા
ભિખારીને એઠો ટુકડો ન મળતો
અંધારે એ અટવાય...

હરિ, તું, ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો?

ઠેકઠેકાણે મંદિર જોઈ
મનમાં હું રે મુંઝાતો
દલિતપીડિતથી તું અભડાતો
જોઈને દિલ દુભાતું

હરિ, તું, ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો?

'સંભવામિ યુગે યુગે' સાંભળી
કાન મારા પાક્યા
જનમ તું ક્યારે લઇશ, હરિ
'ગાફેલ' જુએ છે વાટ

હરિ, તું, ક્યાં જઈ કેદ પુરાણો?

----------6-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

मैं हुआ तो क्या हुआ ? / श्याम  (अहमदाबाद)

मैं हुआ तो क्या हुआ ?
न होता मैं तो क्या होता !
वो खुदा है तो है ,
न होता बंदा न खुदा होता ।
ये तपन , ये ठिठुरन ,
न चोला न चादर ।
ये ग़रीबी , ये बेहाली
न तमन्ना न चाहत ।
ये बेकसी, ये लाचारी
न दिलासा न ढ़ारस ।
ये वज़ूद का मर्ज़
न दवा न राहत ।
देवता सारे बँट गए अमीरों में ,
काश ! मुफ़लिसों का भी कोई खुदा होता ।
मीनारों की नक़्श ,
मूर्तियों की चमक ।
ऊँचे ऊँचे पर्चम ,
स्वर्ण कलशों की दमक ।
अजानों की चुभन,
हवनों की धधक ।
दुआओं के दलाल
शेख़ो बरहमन का दख़ल ।
गर ये सब हैं खुदा के घर,
तो कहाँ मुफ़लिसों का खुदा होगा ?

नसीहत चौखट तक ,
इल्म किताबों तक ,
सच औरों तक ,
ईमानदार मौक़े तक ,
आदर्शों की सीमा
बस, ख़ुदगर्ज़ी तक ।
इन्कलाब इक नारा
तख़्त तक  पहुँचने तक ।
नाम तो बेचते ही हैं उसका ,
बेचते उसे भी गर सामने खुदा होता ।

लहू से लथपथ
ये कूचे, ये गलियाँ ।
सियासी इशारों पर
जलती ये बस्तियाँ ।
' वोटर ' के गोश्त की
लगती हैं बोलियाँ ।
मंडी में बिक रही हैं
रेवड़-सी हस्तियाँ ।
इन्सां , इन्सां कहाँ रहा अब !
ये होता अगर खुदा होता ?