અંક - ૧૭ / ઑગસ્ટ ૨૦૧૪

આ અંકમાં
૧. આધાર વગર / વજેસિંહ પારગી
૨. બરાબર યાદ છે / બ્રહ્મ ચમાર
૩. છ ગ્રામીણ બહેનોની સહિયારી કવિતા
૪. વિ-નામ / ઉમેશ સોલંકી

૧-------------------------------------------------------

આધાર વગર / વજેસિંહ પારગી (ઇટાવા, જિલ્લો - દાહોદ)

વેલો વિસ્તરવા

કૂંપળ પર કૂંપળ કાઢે

એમ મેં પણ

પ્રયત્ન પર પ્રયત્ન કર્યા છે

વિકસવા.

પણ વાડનો આધાર ન મળતાં

વેલો કોકડાઈ જાય

એમ હું

કોકડાઈ ગયો છું 

કોઈ આધાર વગર.

૨-------------------------------------------------------

બરાબર યાદ છે / બ્રહ્મ ચમાર  (ચલાદર, તાલુકો - ભાભર, જિલ્લો - બનાસકાંઠા)

આજ સુધી
'ના' કહેવાનું
શીખ્યો જ છું ક્યાં?
એકવાર 'ના' કહેલી
બરાબર યાદ છે
શેઠની માર પડેલી
રાત આખી કણસેલો
બરાબર મને યાદ છે

વર્ષો પછી
આજે હું શેઠ છું
પણ
નોકરની કોઈ વાત
ટાળી નથી શકતો...!

૩-------------------------------------------------------

હો, ભાઈઓ-બહેનો! / ફૂલીબેન નાયક, ઈનાસબેન હરિજન, રમીલાબેન રાઠવા, વીણાબેન બારિયા, કૈલાસબેન બારિયા (દેવગઢ મહિલા સંગઠન) (દેવગઢ બારિયા તાલુકાનાં કેટલાંક આદિવાસી ગામો, દાહોદ)

ડોસી, આપડા ગાંમમાં  રોજગારી મળતી નથી,
          ચાલ, આપડે કાઠિયાવાડ રે જીવવાના માટે.
ડોહા, મારે નથી આવવું કાઠિયાવાડ રે
          કામ માટે, મથવું પડશે પોતાના માટે.

આદિવાસીની જંગલ-જમીન સરકારે લૂંટી લીધી,
          જમીન વિહોણાં થયાં રે, હો ભાઈઓ-બહેનો!
પંચાયતમાં ધક્કા ખાધા, તાલુકામાં ગોથાં માર્યાં,
          અરજી નથી સ્વીકારી રે, હો ભાઈઓ-બહેનો!
બહાર મજૂરી જઈએ, ખુલ્લામાં પડી રહીએ
          પૂરતું ખાવાનું નથી રે, હો ભાઈઓ-બહેનો!
બહેનો ઉપર છેડતી થાય, બાળકો કરમાઈ જાય
          કેમ કરી જીવન જીવવું રે, હો ભાઈઓ-બહેનો!
રોજી માટે બહાર જઈએ, જીવતર રોળાઈ ગયાં
          એના માટે શું કરીએ રે, હો ભાઈઓ-બહેનો!
બેનોના નામે મિલકત કરવા સંગઠન કરવું પડશે
          સંગઠન કરવું પડશે રે, હો ભાઈઓ-બહેનો!

૪-------------------------------------------------------

વિ-નામ / ઉમેશ સોલંકી

ખાંડનો દાણો

ટીપામાં ઓગળે

એમ

હૂંફાળા તારા શરીરમાં સમેટાઈને

હું ઓગળતો

કોણ ઓગળશે?

તીકમ ભોંયમાં ખૂંપે

અને ઊખડે ઢેફું

એમ

હું ખૂંપતો તારામાં

અને ઊખડતી પરંપરા

કાંકરાળી એ પરંપરાને કોણ ઉખાડશે?

પરંપરા ઊખડી થોડી

અને

વળાંક લઈને

તું પૂરપાટ દોડી

તું ક્યાં દોડી?

તારામાંથી નીકળી

તને તરછોડી

તારી ઇચ્છા દોડી

ઇચ્છાને તો બસ દોડવું હતું

શ્વાસ થાકી જાય તોય દોડવું હતું

વસ્ત્ર ખેંચાઈ જાય તોય દોડવું હતું

વાળ વીંખાઈ જાય તોય દોડવું હતું

કાજળ રેલાઈ જાય તોય દોડવું હતું

દોડતાં દોડતાં

લીધું હાથમાં

સદીઓ જેમાં થંભી ગયેલી

લાચાર આંખના આંસુનું એક ટીપું

ટીપામાં ભેળવ્યું

ખેંચાવું, વીંખાવું, રેલાવું

અને

ટીપું બની ગયું સિક્કો

સિક્કો એટલે સંસ્કૃતિ (સભ્યતા)

સંસ્કૃતિ તો ઘણી

શિખર પર ચડી

અવશેષમાં ફરી

નામશેષ થઈ

સિંધુ ખીણની લિપિનો

એક અક્ષર કોઈ ઊકલી શકતું નથી

હડપ્પાના

કોઈ રાજાનું (શાસકનું) નામ જડતું નથી

પછી

દૂર દૂર ડરના

ચકચકતા ઘરના

શીશમના દ્વાર પર

કાળા શા પાટિયા પર

સોનેરી નામનું કરવું છે શું?

મારે પણ દોડવું હતું

દોડતાં દોડતાં

બેચાર ડગલાં

સાથે તારી કૂદવું હતું

શીતળ-સુંવાળા વાયરામાં ભળવું હતું

શ્વાસ બની હૃદયમાં રમવું હતું

પણ

તેં તો અચાનક વળાંક લીધો

અંદર મારી

ઘૂસી આવ્યો પછી

ઘાતક-ઘેલો થાક સીધો

હુંય ઘેલો દોડવા લાગ્યો

થાકને હળવે હળવે હંફાવવા લાગ્યો

 હંફાવતાં હંફાવતાં 

લાચાર આંખનાં આંસુઓને લૂછવા લાગ્યો

લૂછતાં લૂછતાં નામ જાણ્યું

નામ જાણી નામ છોડ્યું

---------------------------------------------

umeshgsolanki@gmail.com પર તમે પણ રચના મોકલી શકો છો

પ્રતિભાવ જણાવશો!

અંક - ૧૬ / જુલાઇ ૨૦૧૪

આ અંકમાં
૧. એ, પેલો, તમે અને હું / જયેશ સોલંકી
૨. પથ્થરદિલ / વજેસિંહ પારગી
૩. વાવણીનું લોકગીત
૪. મારા પ્રત્યેનો ભાવ / બ્રહ્મ ચમાર
૫. આધુનિક આભડછેટ / ઉમેશ સોલંકી

૧----------------------------------------------

એ, પેલો, તમે અને હું / જયેશ સોલંકી (ભુવાલડી, જીલ્લો : અમદાવાદ)

એ
જ્યારે પણ
સરદાર બ્રિજ પરથી
પસાર થાય છે
ત્યારે
સાબરમતી રિવરફ્રન્ટને જોઈ
સહર્ષ કહે છેઃ
'વાહ, સાહેબ, વાહ!
તમે તો કમાલ કરી!

પેલો
પસાર થાય છે
નહેરુ બ્રિજ પરથી
ત્યારે
સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ નીચે
ડટાયેલી-ડુબાયેલી
પોતાની ઝૂંપડી
તરફ આંગળી ચીંધી
કહે છેઃ
'તારી સાત પેઢીઓનુ નખ્ખોદ જાય
મોદી-સરકાર!'

અને
તમે
દીકરાના ટ્યૂશનની ફીના પૈસા
અથવા
બીમાર પપ્પાની દવાના પૈસા
આ મહિને ક્યાંથી આવશે
એની ચિંતામાં ને ચિંતામાં
આજુબાજુ શું ચાલે છે
એની
પરવા કર્યા વિના
વચોટિયા
ઍલિસ બ્રિજ પરથી
દરરોજ પસાર થાવ છો
એની પણ
ખબર છે મને.

૨----------------------------------------------

પથ્થરદિલ / વજેસિંહ પારગી (ઇટાવા, જિલ્લો - દાહોદ)

વરસાદ પડતાં
પથ્થરની બખોલમાં
ઘાસ ઊગી નીકળે
એમ તમારી ભીનાશ અડતાં
મારામાં લાગણી જન્મે છે.
તોય તમે
મારો સખત દેખાવ જોઈને
મને પથ્થરદિલ કહો છો?!

૩----------------------------------------------

વાવણીનું ગીત / પંચમહાલ જિલ્લાનું લોકગીત (પ્રેષક - વિજય વણકર 'પ્રીત', પીંગળી, તાલુકો - કાલોલ, જિલ્લો - પંચમહાલ)

જોડો જોડો હળ ને જૂસરી
જોડો જોડો લાલિયો ને લીલિયો
પેલો મેહુલો આવિયો આંગણે
લાવો લાવો બશેર મારી બાજરી
પેલા મોવડાવારામાં પેલાં જઈશું
જોડો જોડો.....

મારે ઘેર આયો રે મેહુલો
હું તો લીલિયાને નાણાછડી બાંધું રે
એનાં શીંગડા શોભતાં તાંતણે
એના કપારમાં કરું કંકુનો ચાંદલો
એની ડોક શોભે કંકુ કેરા ચાંદલે
એવા જૂસરીએ નાણાછડી બાંધજો
એવી જૂસરી શોભે ગામડાના ખેતરે
મારી જૂસરીના વખાણ થાય ખેતરે
જોડો જોડો........

૪----------------------------------------------

મારા પ્રત્યેનો ભાવ / બ્રહ્મ ચમાર  (ચલાદર, તાલુકો - ભાભર, જિલ્લો - બનાસકાંઠા)

હવા
મનેય સ્પર્શે છે
વરસાદ
મનેય ભીંજવે છે
અગ્નિ
મનેય દજાડે છે
છતાં
મારી સાથે આવો વર્તાવ કેમ?
મારેય મા છે
બાપ છે
ભાઈ છે
બહેન છે
હવે તો
મારું પોતાનું ઘર છે
એય
ગામની વચ્ચોવચ્ચ
છતાં
'કેવા છો?'
પૂછ્યા પછીનો
એમનો
મારા પ્રત્યેનો ભાવ
હજુ
એનો એ જ છે !!!

૫----------------------------------------------

આધુનિક આભડછેટ / ઉમેશ સોલંકી

બહાર હતું
તે અંદર ગર્યું છે,
અંદર ગરીને તળિયે સર્યું છે,
તળિયે સરીને
એવું ચોંટ્યું છે, એવું ચોંટ્યું છે
કે, કરે સ્પર્શ
તો સ્પર્શનો લગીર અનુભવ નહીં,
વહાલા વહાલા શબ્દો
ઠાલા ઠાલા અર્થોથી ભરચક લાગે,
પુસ્તકમાં આંગળીઓ ફેરવું
તો આંગળીઓને ભચભચ કાંટા વાગે,
પાક્કા રસ્તા પર ચાલુ છું, ચાલ્યા કરું છું, ચાલ્યા કરું છું
રસ્તો રસ્તામાં ભળતો જાય છે, ભળતો જાય છે, ભળતો જાય છે
એક્કેય ઠોકર વાગી નથી,
પણ, ક્યાંય ન પહોંચવાની પીડા
ઠોકરને ઠેઠ વટી ગઈ છે, હા, વટી ગઈ  છે.     

આનંદમિત્રના કંઠે શાસ્ત્રીય રાગમાં આ રચના હિન્દીમાં (आधुनिक छुआछूत) સાંભળવા માટેની લિંક : https://www.youtube.com/watch?v=XnS3T-mhGtY

અંક - ૧૫ / જૂન ૨૦૧૪

આ અંકમાં
૧. પેટ / વજેસિંહ પારગી
૨. બીક ઘણી લાગે / છ ગ્રામીણ બહેનોની સહિયારી રચના
૩. મુક્તક / બ્રહ્મ ચમાર
૪. સુતર વીંટાઈ ગયું / વિજય વણકર 'પ્રીત' 
૫. ખેંચાણ / ઉમેશ સોલંકી

૧--------------------------------------------

પેટ / વજેસિંહ પારગી (ઇટાવા, જિલ્લો - દાહોદ) 

ખાહડા જેવડું પેટ ભરતાં ભરતાં

ડુંગરા ઘસાઈ ગયા

ઝરણાં સુકાઈ ગયાં

વગડો વેડાઈ ગયો.

હૂંકળવાના ને કિલકારવાના

દન આથમી ગયા

ને વાંસળીમાં ફૂંકવા જેટલી

ફેફેસામાં રહી ન હવા

ત્યારે અમે છોડ્યો કુદરતનો ખોળો

ને પકડ્યો નગરનો પલ્લો.

નૂગરા નગરમાં

કોઈ ન અમારો બેલી

ન કોઈ લાગભાગ

કે ન કશો હકદાવો.

નગરમાં તો

અમે કેવળ હિજરતી.

અમારાં વગડાઉ મૂળિયાં

અમે ક્યાંક ગાડી ન દઈએ

એની અગમચેતી રૂપે

આ નગરે

અમારા માટે છોડી નથી

પગ મૂકવા જેટલી ભોંય.

પ્લાસ્ટિકના ઓઢામાં

શિયાળે ઠૂંઠવાવું

ઉનાળે હમહમવું

ચોમાસે લદબદવું

ઋતુની અસરથી બચવા

અમારાં બાંધેલાં બંગલા ને બિલ્ડિંગોમાં

નથી મળતો અમને આશરો.

કડિયાનાકાં પર

ઘેટાં-બકરાંની જેમ

થાય છે અમારા ભાવતાલ

ને રૂંવેરૂંવે લાગે છે આગ.

પીઠ પાછળથી છૂટતાં

મામા-લંગોટિયાનાં મર્મબાણો

ચટકાવે છે વીંછીની જેમ

ને ચડે છે ચોટલીએ ઝાળ.

રોજેરોજ હડહડ થઈને જીવવા કરતાં

સમસમીને સમો કાઢવા કરતાં

થાય છેઃ

નરક જેવા નગરને છોડી દઈએ

ને પાછા મૂકી દઈએ કુદરતના ખોળે માથું.

પણ અમને ડસી લેવા

ઉદરમાં ફૂંફાડા મારે છે ભૂખનો ભોરિંગ.

ને મરવું અમને મંજૂર નથી.

૨--------------------------------------------

બીક ઘણી લાગે / ફૂલીબેન નાયક, ઈનાસબેન હરિજન, રમીલાબેન રાઠવા, વીણાબેન બારિયા, કૈલાસબેન બારિયા (દેવગઢ મહિલા સંગઠન) (દેવગઢ બારિયા તાલુકાનાં કેટલાંક આદિવાસી ગામો, દાહોદ)

હું તો ગામડામાં રહેનારી, મને શહેરમાં બોલાવે,

બીક ઘણી લાગે, મને બીક ઘણી લાગે

હું તો પગે ચાલનારી, મને એસ.ટી.માં બેસાડે

બીક ઘણી લાગે, મને બીક ઘણી લાગે

સંસ્થાની બેનો આવે, મને મંડળમાં જોડાવે

હું તો ઘરમાં સંતાઈ જાતી, હું તો વાડામાં સંતાઈ જાતી

બીક ઘણી લાગે, મને બીક ઘણી લાગે

બારથી બેનો આવે, મને વાતે વળાવે

મને શરમ ઘણી લાગે, મને બોલતા નંઈ આવડે

બીક ઘણી લાગે, મને બીક ઘણી લાગે

સંસ્થાની બેનો આવે, મને તાલીમમાં બોલાવે

મને નવું શીખવાડે, મને શરત્યો નંઈ આવડે

બીક ઘણી લાગે, મને બીક ઘણી લાગે

બારથી બેનો આવે, મને બૅંકમાં બોલાવે

મને સઈ કરતા નંઈ આવડે, પૈસા ગણતા નંઈ આવડે

બીક ઘણી લાગે, મને બીક ઘણી લાગે

હું તો ગામડામાં રહેનારી, મને શહેરમાં બોલાવે

બીક ઘણી લાગે, મને બીક ઘણી લાગે

૩--------------------------------------------

મુક્તક / બ્રહ્મ ચમાર (ચલાદર, તાલુકો - ભાભર, જિલ્લો - બનાસકાંઠા)

જીવનનો હક માગો, દલિતો,

વર્ષો ઊંઘ્યા જાગો, દલિતો;

રાજા કેવો ? રાણી કેવી?

જૂની વાણી ત્યાગો, દલિતો.

૪--------------------------------------------

સુતર વીંટાઈ ગયું / વિજય વણકર 'પ્રીત' (પીંગળી, તાલુકો - કાલોલ, જિલ્લો - પંચમહાલ)

આખા ગામના ચોતરફ પેલા ગામવાળા ગાજે

કોણે રાખ્યું હશે આવું કે એના દોરાવડે જ દાટે

ઢોલ-શરણાઈથી આ ગામને વશ કરવું

એમાં ગામના જ બધા લાગ જોવે

ઢોર-ઢાંખર ગામતળ બહાર મુકાવે

બોલ-બખાર સામ સત કેવાય કુવાળે

શિકોતર ગામતળ જેવી માતાના પૂંજન થાય ભાદરવે

મહોલ્લા-ફળિયાં, ખાંગામાં તોરણો બંધાય સંધ્યાએ

આમ કેમ કરતા હશે એ કોણે કાઢ્યું છે ફરતું નાટક

દરેક જણ જણ અને ગામને લાગે છે ફાયદાકારક

(વરસોથી વડીલોની માન્યતા છે કે આખા ગામની ચોતરફ સુતર વીંટવાથી ઢોર-ઢાંખરને રોગચાળો, ખરવારો ના થાય)

૫--------------------------------------------

ખેંચાણ / ઉમેશ સોલંકી

આજકાલ હું

ફૂલને ફૂલ નથી કહેતો

એના શ્વાસનો આકાર કહું છું,

ચંદ્રને ચંદ્ર નથી કહેતો

એના સ્પર્શનો ચમત્કાર કહું છું,

એના કેશને કેશ નથી કહેતો

ત્રીજા નેત્રના ઉઘડેલા પોપચાના પરિણામની

કાળી ધૂમ્રસેરો કહું છું,

એની વાતોમાં, મહાન પ્રેમગીતમાં લપાયેલા

કોઈ કુંવારા અર્થને શોધું છું,

સરોવર જેવા એના શરીર પર

મંદ મંદ શ્વાસોથી લહેરો બનાવું છું,

છતાં,

છતાં, કોઈ પ્રબળ ખેંચાણ

ખેંચી જાય છે મને

ખખળી ગયેલી ઝૂંપડીના ખૂણામાં પડેલા

ઘાસતેલિયા દીવાની થરથરતી જ્યોત આડે હાથ ધરવા,

બાળોતિયા વગરની નિર્દોષતાને 

હૂંફ આપવા,

ઠંડા પડી ગયેલા લોહીને

શબ્દોના લાવાથી ગરમ કરવા

ને તરત પછી

સામે એની

બની જાઉં છું હું ઠંડું પડી ગયેલું શરીર

આજકાલ હું, ઠંડું પડી ગયેલું શરીર પણ બની જાઉં છું.

અંક – ૧૪ / મે ૨૦૧૪

આ અંકમાં

૧. હે રામ / વજેસિંહ પારગી
૨. એક જ કારણથી / જયેશ સોલંકી
૩. આદિવાસી પટ્ટો / છ ગ્રામીણ બહેનોની સહિયારી રચના
૪. બરાબર યાદ છે / બ્રહ્મ ચમાર
૫. બારીક કશુંક / ઉમેશ સોલંકી

૧--------------------------------------

હે રામ / વજેસિંહ પારગી (ઇટાવા, જિલ્લો - દાહોદ)

અશોકવાટિકામાં
સીતાને ઘેરીને ઊભેલા
રાક્ષસોની જેમ
મારા ઘરમાં
મને ઘેરીને ઊભાં છે -
દુઃખો.

રામનામ જપતી
બંદી સીતાની જેમ
મેં પણ સતત જપ્યું છે
દુઃખહર રામનામ.

વનવાસ પૂરો થતાં પહેલાં
લંકા જીતીને
રામે સીતાને છોડાવ્યા હતાં.
પણ -
મારો જીવનકાળ
પૂરો થવા આવ્યો છે
છતાં દુઃખના ઘેરામાંથી
રામે મને છોડાવ્યો નથી?!

૨--------------------------------------

એક જ કારણથી / જયેશ સોલંકી (ભુવાલડી, જીલ્લો : અમદાવાદ)

ગામડેથી ભાગીને
જતી રહી સાવલી
બોમ્બેના ગ્રાન્ટ રોડ પર
નવી બેનપણીઓ બનાવવા.

એનો નાનકો ભાઈ
નિશાળેથી છૂટીને જતો રહ્યો સિધ્ધો
ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એરિયાની કોઈએ કીટલી પર.

એની મા
રોજ સાંજ પડે જાય છે
સરપંચના કૂવા ભણી,
ખેડૂતપતિએ બે મહિના પહેલાં
આત્મહત્યા કરેલી એટલે
એની આત્મહત્યાનું એક જ કારણ હતું
એના ખેતરના પારિયાથી શરૂ થાય છે
એક ગુપ્ત પાઈપ લાઈન
જે એણે ચૂંટેલા સંસદસભ્યના
માઈક્રોફોન આગળ
મૂડીપતિઓના હિતમાં
બહુ બોલતા મોઢાને મળે છે
એ ખેડૂત
કપાસના છોડને પાતો’તો
પોતાનો પરસેવો
પહોંચતો’તો પેલાના મોઢામાં
એણે પ્રતિસેકંડ પીવો પડે છે પરસેવો
બિચારાને પ્રજાના પ્રશ્નો માટે
બહુ બોલવું પડે છે સંસદસત્રોમાં.

૩--------------------------------------

આદિવાસી પટ્ટો / ફૂલીબેન નાયક, ઈનાસબેન હરિજન, રમીલાબેન રાઠવા, વીણાબેન બારિયા, કૈલાસબેન બારિયા (દેવગઢ મહિલા સંગઠન) (દેવગઢ બારિયા તાલુકાનાં કેટલાંક આદિવાસી ગામો, દાહોદ)

આદિવાસી પટ્ટો ઘણો દુઃખિયો રે
આપણે બધાં દુખિયાં-વાંઝીયાં રે, બેનો.
રસ્તાઓ ઘણા બનાવિયા રે,
સાધન નહીં મેલીયાં રે, બેનો.
કૂવે કૂવે પાણી લેવા રખડું રે
ખાડા ખોદી મેલિયા રે, બેનો
પીવા પાણી નહીં મળતું રે
ડુંગરા ચડવા પડે રે
બેડાં મેલી આવવાં પડે રે
આદિવાસી પટ્ટો....
માથે પોટલી ને મજૂરીએ રે
પૂરતી રોજી નથી મળતી રે
દવાખાનાં ઘણાં બનાવ્યાં રે,
તાળાં મારી મેલિયાં રે,
ઝોળીમાં ઘાલીને ઉપાડીએ રે
સારવાર લેવા જઈએ રે
આદિવાસી પટ્ટો...
પ્રાઈવેટ દવાખાને જઈએ રે
પૈસાનું બીલ ઘણું થાય રે
નિશાળો ઘણી બનાવી રે,
માસ્તરો નહીં મેલિયા રે
શિક્ષણ નથી મળતું રે
આપણે બધાં અભણ-વાંઝિયાં રે,
આદિવાસી પટ્ટો.... 

૪--------------------------------------

બરાબર યાદ છે / બ્રહ્મ ચમાર (ચલાદર, તા. ભાભર, જિલ્લો - બનાસકાંઠા)

આજ સુધી
'ના' કહેવાનું
શીખ્યો જ છું ક્યાં ?
એકવાર 'ના' કહેલી
બરાબર યાદ છે
શેઠની માર પડેલી
રાત આખી કણસેલો
બરાબર મને યાદ છે.
વર્ષો પછી
આજે હું શેઠ છું
પણ,
નોકરની કોઈ વાત

ટાળી નથી શકતો...!

૫--------------------------------------

બારીક કશુંક / ઉમેશ સોલંકી

અંધારું
પેટમાં કાળુંભમ્મર અંધારું
અંધારું
ડૂંટીને અંદર ખેંચી ગયું
વિચારને ભરખી ગયું,
પછી,
દાંતવાટે, નખવાટે બહાર આવ્યું
શરીરને ચાટવા લાગ્યું
ધીમે ધીમે ફેલાવા લાગ્યું,
પછી,
ડિલ છીનવી ગીધડાનું
ઊડવા લાગ્યું
ચાંચ મારવા લાગ્યું,
ચાંચ મારે ત્યાં અંધારું :
ચકલીને ચાંચ મારી
ચકલી કાળીમેશ
ઘુવડની આંખ ફોડી
રાત કાળીમેશ
ડાળી પર ચાંચ ઠોકી
પાન કાળાંમેશ,
પછી,
વિચારવા લાગ્યું :
"આમ ચાંચ માર્યા કરીશ
તો વરસો વીતશે
રહેશે તોય અડધી દુનિયા ધોળી ધોળી"
અચાનક એક તુક્કો ઊઠ્યો
પાંખો ફફડાવી
ઊંચે ને ઊંચે જવા લાગ્યું
પહોંચ્યું સૂરજ કને,
પછી,
સૂરજને ચાંચ મારી
દુનિયા કાળીમેશ,
હવે
શું ઘાસ, શું થોર
શું ડુક્કર, શું મોર
શું ઘાવ, શું લગાવ
શું ભરચક, શું અભાવ
બધ્ધે બધ્ધું અંધારું
આંખ ન જોઈ શકે એવું કાળુંભમ્મર અંધારું
તોયે
પેટથી ઉપર
છાતીમાં
બારીક કશુંક ઝળહળ્યા કરતું
અંધારું એનાથી ફફડ્યા કરતું.

અંક - ૧૩ / એપ્રિલ ૨૦૧૪

આ અંકમાં
૧. પ્રતિબંધ / હર્ષદ સોલંકી 
૨. નિસ્તારો / વજેસિંહ પારગી 
૩. એણી-ઝેણીનો માળો / છ ગ્રામીણ બહેનોની સહિયારી રચના
૪. પ્રિયે / જયેશ સોલંકી 
૫. સમય / વિજય વણકર 'પ્રીત' 
૬. ઉછીની લક્ષ્મણરેખા / ઉમેશ સોલંકી

1--------------------------------------------------------------------------

પ્રતિબંધ / હર્ષદ સોલંકી (મુ. પો.- આદુંદરા, તા.-કડી, જિ.- મહેસાણા)

સાવધાન !

તમારી આંખોને કહી દો

કે અહીં સપનાં જોવા પર પ્રતિબંધ છે!

પ્રતિબંધ છે-

હોઠોની વચ્ચેથી સરી પડતા અવાજોના

ઉડવા પર!

પગને કહી દો

કે ચાલવા માંડે-

મંજીલ વગરની ઉબડખાબડ રાહ પર

ધ્યાને ના લેશો

રસ્તામાં સામે મળતી કોઇ સુવાસને,

સુવાસને શ્વાસમાં ભરવી

દંડનીય ગુનો છે

હાથની ઝાપટ મારીને ઉડાડી મેલો

છાતી પર બેઠેલા પતંગિયાને!

અહીં ગુલાલ ઉડાડવો નિષિદ્ધ છે!

નિષેધ છે:

તમે જીવો છો-ની સભાનતાને

પસવારવા પર

પંપાળવા પર!

2--------------------------------------------------------------------------

નિસ્તારો / વજેસિંહ પારગી (ઇટાવા, જિલ્લો - દાહોદ)

શ્વાસના સેજારે

ઊડી જાય એવી

પાન છાયેલી છાપરીમાં 

દાદા જીવી ગયા.

બોરડી ઝંઝેડતાં બોર ટપકે

એમ વાયરાથી પડતાં

નળિયાંવાળા ખોરડામાં

બાપ જીવી ગયો.

વંટોળિયામાં તરણાંની જેમ

આમતેમ ઊડી જતાં

પતરાંવાળી ઓરડીમાં

હું જીવી ગયો.

નવાઈ લાગે છે ને

કોટના કાંગરા ખેરવે

એવી આંધીમાં

નામમાત્રની છત નીચે

અમે જીવી ગયા!

3--------------------------------------------------------------------------

એણી-ઝેણીનો માળો / ફૂલીબેન નાયક, ઈનાસબેન હરિજન, રમીલાબેન રાઠવા, વીણાબેન બારિયા, કૈલાસબેન બારિયા (દેવગઢ મહિલા સંગઠન) (દેવગઢ બારિયા તાલુકાનાં કેટલાંક આદિવાસી ગામો, દાહોદ)

એણી-ઝેણીનો માળો રે સરકલી, એણી-ઝેણીનો માળો રે લોલ

'તારો માળો ઘણો ડોલે રે સરકલી, મારે માળે ચાલી આવ રે લોલ

તારાં ને મારાં દુઃખો સરખાં રે સરકલી, મારે મંડળે ચાલી આવ રે લોલ

સાથે બેસીને વાતો કરશું રે સરકલી, મારે મંડળે ચાલી આવ રે લોલ

ઘરનાં કામ ઘણાં કર્યાં રે સરકલી, મંડળમાં ઘડીકવાર બેસીએ રે લોલ

કુટુંબ ને ગામની બીક લાગે સરકલી, બીકો છોડી ચાલી આવ રે લોલ

મનની વાત કોઈ ના સાંભળે રે સરકલી, મંડળમાં છૂટથી બોલજે રે લોલ

આપણાં દુઃખો ઘણાં મોટાં રે સરકલી, મંડળમાં બેસી ઓછાં કરશું રે લોલ'

એણી-ઝેણીનો માળો રે સરકલી, એણી-ઝેણીનો માળો રે લોલ

'તારો માળો ઘણો ડોલે રે સરકલી, મારે માળે ચાલી આવ રે લોલ'

(એણી-ઝેણી નામની બે સરકલી એટલે કે સુગરી વચ્ચેની વાત)

4--------------------------------------------------------------------------

પ્રિયે / જયેશ સોલંકી (ભુવાલડી, જિલ્લો - અમદાવાદ)

વેચું છું

વેચાઉં છું

કોઈ ખરીદે છે મને

અને હું કોઈ બીજાને

બજારમાં મળે છે આ બધું

વિચારું છું

તારા જન્મદિવસે

તને શું આપું

ભેટમાં

જો તું

અનુમતિ આપતી હોય તો

હું જે છું

એ મટીને

હું જે હતો એ બની જાઉં

અને

કોઈ વેળેલા આંબાની ડાળીએ સંતાયેલી

કેરીને શોધીને તોડી આપું

અથવા

બાવળની ટોચે

ફસાયેલી પતંગને

સાજીસમ ઉતારી આપું

બોલ, આ બેમાંથી શું આપું?

એક આપું કે બેઉં આપુ?

5------------------------------------------------------------------------------

સમય / વિજય વણકર 'પ્રીત' (પીંગળી, તાલુકો - કાલોલ, જિલ્લો - પંચમહાલ)

ત્રીજી બોય ને ખમીસની વાતો

નથી બદલાઈ એવી રહી નથી ત્યારની વાતો

કોડિયું, કુલડી ભુલાયાં નથી

આજેય છે પૂજામાં

સુત્તરની વાતે નાડાછડીને હાથે બંધાય છે ગાંઠો

પગલાં ભૂસવાની ખોટી વાતોનું વળગણ

એ ઝયડું પૂજવામાં જાય છે રાતો

હતું લોહી લાલ

નથી કોઈનું કાળું પીળું

છે આજેય લોહી લાલ

બદલાવ થયો માનવનો

બુદ્ધિબળ બહુ હતું પરિશ્રમ માત્ર એકલો

એક જ દિવાનો થઈ ગયો

આજે અમર થઈને રહી ગયો

ટોળામાંથી છૂટો થઈ અલગ બેસતો સ્વાધ્યાયમાં

છતાં હતો તે આઝાદીના અધ્યાયમાં

6--------------------------------------------------------------------------

ઉછીની લક્ષ્મણરેખા / ઉમેશ સોલંકી

અંધાપો ઓકતી રાતોથી ઘેરાયેલા

ખદબદતા કાદવમાં

ફદફદતા વીતી સદીઓ :

આંખોમાં ફદફદતાં અંધારાં ખોસ્યાં

કાનોમાં ફદફદતા અવાજ ઠોક્યા

‘માય બાપ’ કે એના જેવા

જીભ પર ફદફદતા શબ્દ ચોડ્યા

તેથી

બીજું કંઈ આવડ્યું નહીં

આવડ્યું બસ ફદફદવું

ફદફદવું એટલે જીવવું

ને જીવવું એટલે ફદફદવું

એક રોજ એવું થયું

અંધાપો ઓકતી રાતો ચીરી

નાનકડું કિરણ અડક્યું કાદવને

ને ઝળહળતો ઊગ્યો સૂરજ

ચોપાસ બસ અજવાળું અજવાળું

પછી કાદવનો થયો કાંપ

આમ જુઓ તો સૂરજ લાલચોળ લાગે

અડો તો અંગોઅંગને ટાઢક આપે

એક રોજ એવું થયું

મૂકીને ઝળહળતું અજવાળું

ડૂબ્યો સૂરજ ધીરે ધીરે

વખત વીતતાં

અજવાળાના કકડા કર્યા

નાના નાના કકડા

મોટા મોટા કકડા

કળ પ્રમાણે, બળ પ્રમાણે, છળ પ્રમાણે

કકડાઓને સેરવી લીધા

કકડો

કોઈએ ઝભ્ભાના ગજવામાં ગાલ્યો

કોઈએ શર્ટના ખિસ્સામાં નાખ્યો

કોઈએ સૂટના પૉકિટમાં રાખ્યો

કકડા આજે એવા ઝગારા મારે

આંખ ખોલો તો આંખોને એ આંઝી નાખે

સ્હેજ અડો તો અંગોઅંગને બાળી નાખે

પછી તો, ભાઈ, એવું થયું, ભાઈ, એવું થયું

કકડાવાળા

લાવ્યા ઉછીની લક્ષ્મણરેખા

હવે પેલી પા છે કકડાવાળા

ને આ પા

કાંપમાંથી બની રહેલા કાદવમાં ફદફદવાવાળા

--------------------------------------------------------------------------

તમે પણ કાવ્ય મોકલી શકો છો : umeshgsolanki@gmail.com